ustafa Kemal Diyarbekire iki kez gelir. İlki 1917’de, diğeri 1937’de. İlk gelişinde Diyarbekir‘in Silvan ilçesindeki konukluğunu halen hatırlayıp anlatanlar var. Kürtlerle özel dostlukları o günlerde başlar. Halife ve İslâm’a sahip çıkılması gerektiğini daha o günlerde telaffuz eder.
Sonraki yıllarda Erzurum ve Sivas kongreleri toplanır. Sıkça ucu bugünlere kadar gelip dayanan ve adeta slogana dönüşen birlik ve beraberlik ifadeleri kullanılır. Hatta 1920’deki meclis oluşumunda Kürt ve Türk kardeşliğinden bizzat Mustafa Kemal söz eder. 23 Nisan 1920 cuma günü ilk meclis toplanır. Ve İslâmî geleneklere göre toplanan ilk meclisin beşte biri (72’si) Kürt milletvekillerinden oluşur. Meclis albümünde bu milletvekillerinin konuştukları dil hanesine de özellikle “Kürtçe” yazdırılır.
Ama sonra sıkıntılar yaşanmaya başlıyor.
1923 yılı Mayıs ayında merkezi Erzurum’da olmak üzere “Azadî” ismiyle bir örgüt kurulur. Erzurumlu Miralay Halit Bey (Başkan), İstanbul’dan Seyyid Abdülkadir Efendi (Şube Reisi), Kars’tan Yüzbaşı Tevfik Efendi (Şube Reisi), Beyazıt’tan Şeyh İbrahim, Malazgirt’ten Haydaranlı Kör Hüsên Paşa (Şube Reisi), Varto’dan Hasananlı Halil Bey (Şube Reisi), Hınıs’tan Rüştü Efendi (Şube Reisi), Muş-Bitlis’ten Yusuf Ziya Bey (Şube Reisi), Şırnaklı Abdurrahman Ağa, Muşlu Hacı Dursun Ağa, Van’dan Said Nursi’nin kardeşi Molla Abdülmecid Efendi (Şube Reisi), Siirt’ten Yüzbaşı İhsan Bey (Şube Reisi), Şırnak’tan Hacı Bayram aşiretinden Süleyman Ağa (Şube Reisi), Cizre’den Hacı Dursun Efendi, Diyarbekir’den Cemil Paşazade Ekrem Bey (Şube Reisi), Doktor Fuad Bey, Mardin’den Hacı Hıdır Efendi, Erzincan-Harput-Dersim’den Kangozade Ali Haydar (Şube Reisi), Bitlis çevresinden Hacı Musa Bey ve oğulları, Kurtalan’dan Cemil ê Çeto, Van çevresi Ertuşi aşiretinden Karaveli Lezgin Ağa, Şikak aşiretinden İsmail Ağa (Simko) ve daha birçok şahsiyet örgütün kuruluşuna katılıyor.
Azadî örgütünün ilk adı “Ciwata Azadî Kurd” (Kürt Özgürlük Cemiyeti) olup, sonrasında adı “Ciwata Xweserîya Kurd” (Kürt İstiklâl Cemiyeti) olarak değiştirilir. Örgüt ilk kongresini 1924 yılında Erzurum’da yapar.
Kürt Tarih Dergisi’nin dijitalize edilmesi Olof Palme International Center tarafından desteklenmektedir.
“Bu web site Haklara Destek Programı kapsamında Avrupa Birliği desteği ile hazırlanmıştır. İçeriğin sorumluluğu tamamıyla İsmail Beşikci Vakfı’na aittir ve Avrupa Birliği’nin ve/veya Haklara Destek Programı’nın görüşlerini yansıtmamaktadır.”
